Zespół Tourette'a a CBD: leczenie konopiami

2020-08-29 Autor: Tadeáš Kouřil 13 min czytania

Medyczna marihuana może pomóc w zespole Tourette'a

Leczenie zespołu Tourette'a wciąż pozostaje dla lekarzy i naukowców pewną zagadką, jednak w ostatnim czasie ich uwaga skupiła się właśnie na CBD jako potencjalnej alternatywie dla powszechnie przepisywanych leków, które często wywołują skutki uboczne. Co mówią dotychczasowe badania? Czy kannabidiol jest bezpieczną opcją przy tak złożonej chorobie?

Jeśli zapytają Państwo 10 regularnych użytkowników CBD, dlaczego go stosują, zapewne usłyszą Państwo 10 różnych odpowiedzi. Popularność tego kannabinoidu rośnie, a wraz z nią przybywa badań, które wykazują niektóre jego właściwości przydatne w leczeniu wielu chorób. Leczenie zespołu Tourette'a wciąż pozostaje dla lekarzy i naukowców pewną zagadką, jednak w ostatnim czasie ich uwaga skupiła się właśnie na CBD jako potencjalnej alternatywie dla powszechnie przepisywanych leków, które często wywołują skutki uboczne. Co mówią dotychczasowe badania? Czy kannabidiol jest bezpieczną opcją przy tak złożonej chorobie?

Czym jest zespół Tourette'a?

Zespół Tourette'a to choroba neurologiczna, która najczęściej objawia się powtarzającymi się tikami ruchowymi i dźwiękowymi. Objawom często towarzyszą inne zaburzenia zachowania, takie jak ADHD, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne itp. Średni wiek, w którym chorobę diagnozuje się najczęściej, to 6 lat, przy czym u mężczyzn ryzyko jej wystąpienia jest kilkukrotnie wyższe. Bardzo często objawy nasilają się w okresie dojrzewania, po którego zakończeniu następuje natomiast przejściowe wyciszenie.

Przyczyny powstawania zespołu Tourette'a nie są dotąd znane, przypuszcza się jednak, że udział ma w tym wiele czynników. Specjaliści najczęściej wskazują na predyspozycje genetyczne, czynniki zewnętrzne (wpływy środowiskowe), ewentualnie także neuroprzekaźniki, takie jak dopamina czy serotonina. Do tych dwóch substancji wrócimy jeszcze w dalszej części. Jakie konkretne objawy mogą zwrócić naszą uwagę na możliwe wystąpienie tej choroby?

Najczęstsze objawy zespołu Tourette'a

W większości przypadków objawy mają charakter motoryczny (ruchowy) albo dźwiękowy czy głosowy. Można więc zauważyć, że osoba chora nagle i w niekontrolowany sposób szarpnie ręką lub wyda nieoczekiwany dźwięk. Objawy mogą być łagodne, na przykład mrugnięcie, u innych pacjentów chodzi o serię kilku ruchów. Częstotliwość i intensywność tików rosną, gdy chory przebywa w stresującym otoczeniu albo gdy dochodzi do pobudzenia. Maksymalny spokój i skupienie natomiast zmniejszają częstość i nasilenie objawów.

Każda osoba z tą chorobą wykazuje nieco inne objawy, a niektórzy potrafią przy tym przez długi czas skutecznie ją ukrywać. Mruganie czy ruchy ramion są w pewnych sytuacjach czymś zupełnie normalnym. Można jednak spotkać także pacjenta, który odczuwa niepohamowaną potrzebę podskakiwania, wymachiwania kończynami czy wykrzykiwania bezsensownych fraz. Te cięższe objawy występują mniej więcej u 1 na 10 pacjentów z zespołem Tourette'a. U pozostałych można zaobserwować raczej subtelniejsze oznaki, takie jak mruganie itp.

Tiki ruchowe u pacjentów z zespołem Tourette'a:

Mruganie oczami
Drgawki
Wystawianie języka
Ruchy ust
Szarpanie głową
Wzruszanie ramionami
Wąchanie lub dotykanie przedmiotów
Obsceniczne gesty
Zginanie lub wykręcanie ciała
Podskakiwanie
Agresywne zachowanie
Inne nietypowe wzorce zachowań

Tiki dźwiękowe (głosowe) u pacjentów z zespołem Tourette'a:

czkawka
warczenie
kaszel
wyciąganie szyi
szczekanie lub inne odgłosy zwierząt
powtarzanie słów lub fraz wymyślonych przez pacjenta
powtarzanie słów lub fraz innych ludzi
wulgarne i obsceniczne wyrażenia

Inne objawy u pacjentów z zespołem Tourette'a:

zaburzenia uwagi
obniżona wydajność
pogorszone funkcje motoryczne
wahania nastroju (złość, euforia itp.)
trudności w uczeniu się
deficyty pamięci
osłabione umiejętności społeczne
zaburzenie lękowe z napadami paniki
problemy z percepcją zmysłową

Do częstych tików głosowych należy także wykrzykiwanie wulgaryzmów lub bezsensownych fraz; źródło zdjęcia: vocal.media

Ulga – ale za jaką cenę?

Leki najczęściej stosowane w leczeniu ZT zawierają klonidynę, risperidon, haloperidol i topiramat. Chociaż przynoszą pacjentom znaczną ulgę, ich stosowanie wiąże się z dużą liczbą skutków ubocznych. Do najczęstszych skutków ubocznych należą niedociśnienie, senność, przybieranie na wadze, depresja oraz powstawanie kamieni nerkowych.

Standardowe metody leczenia

Standardowe metody leczenia zależą od nasilenia choroby. Oznacza to, że pacjenci, którym objawy zespołu Tourette'a (ZT) nie szkodzą w istotnym stopniu, praktycznie nie muszą się w ogóle leczyć. Wśród nas żyje więc prawdopodobnie wiele osób z tą chorobą, które nie czują potrzeby, by cokolwiek z tym robić. W cięższych przypadkach istnieje kilka rodzajów standardowego leczenia.

Leczenie za pomocą terapii

Najczęściej stosowaną metodą jest terapia behawioralna i psychoterapia. Pierwsza z nich obejmuje szkolenie zwiększające świadomość reakcji związanych z chorobą, trening reakcji i ich interwencję – czyli rozpoznanie zbliżającej się reakcji i jej późniejsze opanowanie. Na razie terapia behawioralna wydaje się bardzo skuteczną metodą leczenia. Niektórzy specjaliści wykorzystują dodatkowo techniki wspomagające, na przykład medytację z przewodnikiem, hipnozę, relaksację czy ćwiczenia oddechowe. W terapii uczestniczą czasem także inni pacjenci z podobnymi problemami, co może pomóc uczestnikom pogodzić się z chorobą na poziomie psychicznym.

Leczenie farmakologiczne

Pacjentom, u których objawy zespołu Tourette'a występują w cięższej postaci, oprócz psychoterapii przepisuje się zwykle leki tłumiące objawy. Często przepisywanymi lekami są tak zwane neuroleptyki, przeznaczone do leczenia zaburzeń psychotycznych. Oto lista niektórych najczęściej stosowanych leków:

Neuroleptyki – leki te zostały zatwierdzone przez Agencję Żywności i Leków (FDA) jako odpowiednie do leczenia ZT. Pomagają tłumić lub blokować receptory dopaminowe w mózgu, a tym samym regulować tiki. Do tej grupy należą takie leki jak haloperidol, aripiprazol czy risperidon.
Leki pobudzające – niektóre leki, na przykład ritalin, zmniejszają reakcje nadpobudliwości typowe dla ADHD, które często występuje razem z ZT. Ich zaletą jest to, że nie wpływają negatywnie na często pojawiające się tiki.
Zastrzyki z botoksu – ta metoda leczenia może złagodzić lżejsze postaci objawów ruchowych i dźwiękowych.
Klonidyna – ten lek na nadciśnienie, podobnie jak inne leki o zbliżonym działaniu, może pomóc zmniejszyć liczbę tików, lepiej opanować napady złości i kontrolować inne impulsy.
Topiramat – bywa przepisywany w celu zmniejszenia częstotliwości tików.

Leki przepisywane w leczeniu zespołu Tourette'a są związane z potencjalnymi skutkami ubocznymi, do których należą nadmierne przybieranie na wadze, utrata koncentracji, problemy poznawcze, senność, kamienie nerkowe czy problemy z mową. To również powód, dla którego pacjenci od czasu do czasu rozglądają się za alternatywą. Leki mogą bowiem łagodzić objawy ZT, ale jednocześnie wywoływać problemy na innym poziomie.

Leczenie neurologiczne

Ten rodzaj leczenia jest odpowiedni dla pacjentów z najcięższą postacią ZT, jednak jego skuteczność jest wciąż badana, a niektórzy specjaliści podchodzą do jego stosowania dość sceptycznie. Działa bowiem na zasadzie stymulacji obszarów odpowiedzialnych za ruch za pomocą urządzenia wszczepionego do mózgu chorego. Wśród specjalistów trwają spory, czy leczenie neurologiczne jest całkowicie bezpieczne. W przyszłości możemy doczekać się bardziej konkretnych wyników, które pokażą, czy rzeczywiście powinniśmy zachować ostrożność wobec leczenia wymagającego tak dużej ingerencji w obszary mózgu.

Często przepisywanymi lekami są tak zwane neuroleptyki, przeznaczone do leczenia zaburzeń psychotycznych; źródło zdjęcia: unsplash.com (autor: Thought Catalog)

Jak medyczna marihuana mogłaby pomóc w leczeniu?

Kannabidiol (CBD) i inne kannabinoidy działają w naszym organizmie w tak zwanym układzie endokannabinoidowym (ECS), który składa się przede wszystkim z receptorów kannabinoidowych, enzymów i endogennych (naturalnych) kannabinoidów. ECS to złożona sieć rozciągająca się niemal w całym ciele, dlatego receptory kannabinoidowe można znaleźć w mózgu, ośrodkowym układzie nerwowym, niektórych narządach, skórze itp.

Zespół Tourette'a to choroba wywołana zaburzeniami w mózgu – zwłaszcza w obrębie jąder podstawy, wzgórza i kory czołowej. Nie trzeba w tej chwili szczegółowo omawiać poszczególnych części, wystarczy stwierdzić, że właśnie w jądrach podstawy znajduje się duża liczba receptorów kannabinoidowych znanych jako CB1. Specjaliści mają uzasadnione podejrzenia, że ECS może odgrywać ważną rolę w ZT, ponieważ wraz z innymi układami w istotny sposób wpływa na obszary mózgu uczestniczące w objawach typowych dla tych pacjentów. Mogłoby to być przełomowe odkrycie, rzucające nowe światło na możliwości leczenia. W jaki sposób marihuana lecznicza mogłaby być pomocna?

Konopie zmniejszają częstotliwość tików

Tiki nadal są najczęstszą i najbardziej widoczną formą objawów u pacjentów z ZT. Jak opisano powyżej, mogą to być tiki o mniejszym nasileniu, jak mruganie, ale także o większym, jak podskakiwanie czy powtarzanie serii kilku nienaturalnych ruchów. Specjaliści są zgodni, że objawy te mogą między innymi bardzo poważnie odbić się na psychice chorego, który z ich powodu może całkowicie unikać kontaktów społecznych.

W grudniu 1998 roku w czasopiśmie Acta psychiatrica Scandinavica ukazało się ważne badanie dotyczące stosowania kannabinoidów w zespole Tourette'a. Spośród 17 pacjentów u 14 doszło do zmniejszenia lub całkowitego zaniku tików ruchowych i głosowych. Ponadto zaobserwowano stłumienie procesów obsesyjno-kompulsyjnych, które są częstym problemem w ZT. Naukowcy stwierdzili, że pozytywny wpływ kannabinoidów na chorobę jest niepodważalny, i podkreślili konieczność kontynuowania badań.

Rok 2011 przyniósł metaanalizę, której wyniki wskazują, że praktycznie u wszystkich pacjentów stosujących medyczną marihuanę nastąpiła poprawa, czyli zmniejszenie częstości występowania tików. Kolejnym pozytywnym wnioskiem jest niemal zerowe występowanie skutków ubocznych. Lekarze zgadzają się, że prawdopodobnie chodzi o ten sam mechanizm interakcji kannabinoidów z receptorami w mózgu, który obserwuje się u pacjentów z chorobą Parkinsona, u których również dochodzi do wyraźnego zmniejszenia częstotliwości skurczów mięśni.

Konopie a bezsenność

Bezsenność jest ściśle związana z zespołem Tourette'a, co z pewnością potwierdzi zdecydowana większość pacjentów. Obecne badania nie koncentrowały się bezpośrednio na zaburzeniach snu u tych osób, ale wskazówek mogą dostarczyć dotychczasowe badania nad bezsennością u „zdrowych” użytkowników medycznej marihuany.

ZT wydłuża latencję snu, czyli opóźnia jego nadejście – pacjenci często długo przewracają się z boku na bok i nie mogą zasnąć. Z drugiej strony niektóre badania dowodzą, że medyczna marihuana ma dokładnie odwrotny efekt – czas potrzebny do zaśnięcia znacznie się skraca. Pacjenci z ZT wykazują zwiększoną częstotliwość tików zwłaszcza w fazie REM. Konopie nieco jednak tę fazę skracają, dzięki czemu osoby chore mogłyby doświadczyć nieco lepszego snu. Prawdopodobnie mogłyby ponadto rozwiązać problem częstego budzenia się w nocy, które również wiąże się z ZT.

Konopie mogą złagodzić lęk

Duży odsetek pacjentów z ZT zmaga się z lękiem, zwłaszcza w młodszym wieku i w okresie dojrzewania. Stany te są związane z psychiką – innymi słowy, chorzy odczuwają lęk, ponieważ boją się typowych objawów, takich jak tiki. Poczucie wyobcowania łączy się czasem z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym, gdy pacjent ma obsesyjną potrzebę powtarzania określonych czynności lub wzorców zachowań. Powstaje w ten sposób swego rodzaju błędne koło, w którym tiki wywołują stres, a ten z kolei wywołuje lęk. Ataki paniki przy lęku gwałtownie przyspieszają tętno, wywołują drżenie czy wybuchowe reakcje.

Niektóre badania potwierdziły, że medyczna marihuana o zawartości THC powyżej 0,3 % może wywoływać stany lękowe, a w gorszym przypadku także paranoję. Najlepszą alternatywą są w takiej sytuacji konopie CBD lub produkty z CBD. Substancja czynna – kannabidiol – jest silnym środkiem przeciwlękowym, co wykazano w wielu badaniach. Jednym z nich jest badanie prowadzone przez doktora Scotta Shannona, opublikowane w 2019 roku. Obserwowano w nim objawy lęku u łącznie 103 dorosłych pacjentów, którzy przez 1 miesiąc przyjmowali CBD. W tym czasie u 72 % uczestników nastąpiła poprawa stanu. Dla pacjentów z zespołem Tourette'a mogłoby to oznaczać duże odprężenie, a prawdopodobnie także zmniejszenie częstotliwości tików.

Uwaga: Na terytorium Republiki Czeskiej konopie o zawartości THC powyżej 1 % są ograniczone ustawą; od 1. 1. 2026 osoby powyżej 21 lat mogą uprawiać do 3 roślin konopi i przechowywać do 100 g w domu lub 25 g poza miejscem zamieszkania na własny użytek (§ 5 czeskiej ustawy nr 167/1998 Sb.). Przepisy w innych państwach mogą się różnić. Prosimy pamiętać, że artykuł ma wyłącznie charakter informacyjny i nie zachęca czytelników do używania.

Lęki i depresja nie są w zespole Tourette'a niczym niezwykłym, a mogą bardzo utrudnić cały przebieg choroby lub samo leczenie; źródło zdjęcia: workingwise.nz

Najlepszy sposób stosowania CBD

Badanie z 2017 roku o wymownym tytule „Wstępne dowody na skuteczność i tolerancję konopi u dorosłych z zespołem Tourette'a” poświęciło uwagę między innymi różnym sposobom stosowania medycznej marihuany. Z wyników wynika, że najlepszą skuteczność osiągała metoda inhalacji. Może to wynikać z wchłaniania przez płuca, a nie przez przewód pokarmowy – jak w przypadku przyjmowania doustnego. Przy inhalacji kannabinoidy omijają więc tak zwany metabolizm pierwszego przejścia, czyli przewód pokarmowy. Jakie inne metody stosowania mają do dyspozycji pacjenci z zespołem Tourette'a?

Olejki i nalewki – Działanie pojawia się po około 30 minutach. Utrzymuje się przez około 2–4 godziny.
Inhalacja (kwiaty, koncentraty itp.) – ten sposób przyjmowania kannabinoidów gwarantuje najszybsze pojawienie się działania. Efekty pojawiają się najpóźniej po kilku minutach. Utrzymują się przez 30–60 minut.
Kapsułki – czas do pojawienia się działania wydłuża się do ok. 60 minut, działanie utrzymuje się przez około 4–6 godzin.
Produkty spożywcze – pierwsze efekty można zaobserwować po 60 minutach. Działanie trwa tak samo jak w przypadku kapsułek, ok. 4–6 godzin.